ภาษาท่านาฏศิลป์ไทย
กลุ่มสาระ:
06_ศิลปะ (ทัศนศิลป์,ดนตรี,นาฏศิลป์)
ระดับชั้น: ประถมศึกษาปีที่ 5

 

      ในการแสดงนาฏศิลป์ไทย เป็นการแสดงที่ต้องอาศัยการใช้กิริยาท่าทางต่างๆ สื่อความหมายแทนการใช้คำพูด เพื่อให้ผู้ชมได้รับรู้ถึงเรื่องราว อารมณ์ ความรู้สึกจากการแสดง ซึ่งเราเรียกการแสดงกิริยาท่าทางต่างๆ นี้ว่า ภาษาท่า 

      ภาษาท่าถูกนำเอามาใช้ในการแสดงนาฏศิลป์มากมาย โดยเฉพาะการแสดงนาฏศิลป์ประกอบเพลงไทย ซึ่งผู้แสดงจะต้องใช้ภาษาท่าสื่อความหมายตามเนื้อเพลง จึงนำหลักนาฏศิลป์มาใช้ประดิษฐ์ ท่ารำ เพื่อทำให้เกิดความสวยงามในขณะเคลื่อนไหว การประดิษฐ์ท่ารำหรือการเลือกใช้ภาษาท่าประกอบการแสดงนาฏศิลป์ ควรคำนึงถึงหลักนาฏศิลป์ ดังนี้

1. เลือกใช้ท่าทางสื่อความหมายตามแบบนาฏศิลป์ไทย เช่น ท่ายิ้มให้ใช้มือซ้ายจีบเข้าใบหน้า
    ระดับปาก สื่อความหมายว่า ยิ้มหรือดีใจ เป็นต้น
2. ไม่ควรเลือกใช้ท่ารำที่ซ้ำกัน หากมีเนื้อร้องที่มีความหมายใกล้เคียงกันไม่ควรใช้ท่ารำเหมือนกัน 
    ให้หลีกเลี่ยงไปในท่ารำอื่นๆที่สื่อความหมายตรงกัน และถูกต้องเหมาะสมกับเนื้อร้อง
3. ควรคำนึงถึงความสัมพันธ์ของผู้แสดง ซึ่งผู้แสดงจะต้องใช้ภาษาท่าให้มีความสัมพันธ์
    สอดคล้องกลมกลืนกัน  โดยเฉพาะการแสดงนาฏศิลป์ที่มีผู้แสดงหลายคน
4. ควรคำนึงถึงวุฒิภาวะของผู้แสดง เนื่องจากผู้แสดงอาจอยู่ในวุฒิภาวะที่แตกต่างกัน ดังนั้น
    การเลือกใช้ภาษาท่า จึงควรให้เหมาะสมกับผู้แสดงด้วย เช่น ถ้าผู้แสดงเป็นเด็กเล็กควรเลือกใช้
    ภาษาท่าง่าย ไม่ซับซ้อน เป็นต้น

      ภาษาท่าที่ใช้ในการแสดงนาฏศิลป์ไทยมีมากมายและมีความสวยงามเป็นเอกลักษณ์ของไทย เราเรียกภาษาท่าที่ใช้ในนาฏศิลป์ไทยต่างๆ ว่านาฏยศัพท์ ซึ่งอาจจะแบ่งเป็นหมวดหมู่ได้ ดังนี้

        

 นาฏยศัพท์ที่ใช้กับมือ 

  1. ตั้งมือ
  2. ตั้งวง
      2.1 วงบน 
      2.2 วงหน้า
      2.3 วงล่าง
  3. ตักมือ 
  4. แทงมือ 
  5. หงายมือ
  6. จีบมือ
      6.1 หยิบจีบ
      6.2 จีบวงหน้า               

      6.3 จีบวงล่าง 
      6.4 จีบนิ้วกลาง
      6.5 จีบมือกวาง
  7. เดินมือ
     7.1 เดินมือกวาง 

  8. สอดมือ
  9. สาวมือ
  10. คลายมือ
  11. ม้วนมือ
  12. หมดมือ (สอด)
        12.1 หมดมือ (จีบ)
        12.2 หมดมือจีบ (สองมือ)
  13. หงายมือรับจีบ
  14 . บดมือ
  15. โบกมือ
  16. ป้องหน้า
  17. กวดข้อมือ
  18. กรีดนิ้ว
  19. ส่ายมือ
  20. วาดแขน

 

  นาฏยศัพท์ที่ใช้กับเท้า

  1. กระทุ้งเท้า
  2. กระดกเท้า 
  3. ส่งเข่า
  4. ขยั่นเท้า
  5. เก็บเท้า (ท่าเฉิดฉิน)
     5.1 เก็บเท้า (ท่าเรียงหมอน)
     5.2 เก็บเท้าเรียง
  6. ก้าวเท้า 
     6.1 ก้าวเท้า (ก้าวหน้า)
     6.2 ก้าวเท้า (ก้าวข้าง)
     6.3 ก้าวเท้าเรียง
  7. เดาะเท้า 
  8. ประเท้า

  9. ยกเท้า
     9.1 ยกเท้าค้าง (ไว้ข้างหน้า)
     9.2 ยกเท้าค้าง (ไว้ข้างตัว)
     9.3 ยกเท้า (วาง)
     9.4  ยกเท้า (ที่กระดก)
  10. ย่อขา
  11. ยืด-ยุบ
  12. สูดเท้า
  13. โย้ตัว
  14. ถอนเท้า
       14.1 ถอนเท้า (อยู่กับที่)
       14.2 ถอนเท้า (หัน)
  15. จรดเท้า (ด้วยส้นเท้า)
  16. จรดเท้า (ด้วยปลายเท้า)      

 

  นาฏยศัพท์เบ็ดเตล็ด

  1. นั่งคุกเข่า
  2. กระทบกัน
  3. กล่อมหน้า
  4. หมดหน้า
  5. เอียงศีรษะ
  6. ลักคอ
  7. กล่อมไหล่
  8. ตีไหล่
  9. ยักไหล่
  10. เอียงไหล่
  11. กดไหล่
  12. เยื้องไหล่  

 

  นาฏยศัพท์ที่ใช้ในการต่อสู้ด้วยอาวุธทวนหรืออาวุธยาวอื่นๆ

  1. สรรเสริญครู
  2. ผ่าหมาก
  3. โคมสามใบ
  4. ยันต์สี่ทิศ
  5. หงส์สองคอ
  6. นาคเกี้ยว
  7. ปลอกข้าง
  8. ชิงคลอง       

 

  นาฏยศัพท์ที่ใช้ในการแสดงโขน

  •   นาฏยศัพท์ที่ใช้กับพระและยักษ์  ได้แก่
  1. เต้นเสือลากหาง
  2. แจกไม้
  3. รบ
  4. พลาด
  5. หนีฉาก
  6. เสี้ยว                   

 
  •   นาฏยศัพท์ที่ใช้กับยักษ์และลิง  ได้แก่

  1 . แยก 
  2. ปะทะ
  3. เก้ง 
  4. กระทืบกลับ                    
  5. กระทืบฟัน
  6. ฉะน้อย
  7. ฉะใหญ่
  8. กระโดดคว้า
  9. ปาดเข่า
  10. เต้นรับ
  11. สามจับ (ตอนถอนต้นรัง)
  12. จับสามเส้า                        

 
  •   นาฏยศัพท์ที่ใช้กับพระ  ยักษ์  ลิง  ได้แก่

  1. เลาะ
  2. เหลี่ยมอัด
  3. ลอย
              

 
  •   นาฏยศัพท์ที่ใช้กับลิง ได้แก่

 1. อันธพา  (ม้วนหน้า)
 2. พาสุริน  (ล้อเกวียน)
  

 




ที่มา: หนังสือนาฎยศัพท์ ภาษาท่านาฏศิลป์ไทย ของ เรณู โกศินานนท์
เว็บลิงค์: http://www.bloggang.com/viewblog.php?id=banrakthai&date=19-09-2008&group=3&gblog=2, http://www.artmwk.50g.com/prawat.htm, http://www.wt.ac.th/~nawarat/nawa.html
คลิปอาร์ต:
คลิปวิดีโอ: